Պատմական անցյալում տեղի ունեցած բնական աղետների եւ այլ երեւույթների մասին մենք տեղեկանում ենք տարեգրություններից, առասպելներից, ավանդազրույցներից, իրադարձությունների ականատեսների պահպանած վկայություններից։ Հայաստանի պատմության հազարամյակների ընթացքում մեր նախնիների կյանքն ուղեկցել են ահռելի բնական երեւույթներ։
Հայ պատմիչները, մատենագիրները խոսուն վկայություններ են թողել Հայաստան աշխարհում տեղի ունեցած բնական աղետների, մասնավորապես երկրաշարժերի մասին։ Վկայություններ կան, որ մեր հին մայրաքաղաքները տուժել են ուժեղ երկրաշարժերից։ Ողբերգական է եղել Դվինի՝ Արեւելքի ամենածաղկուն քաղաքներից մեկի ճակատագիրը. 815, 854, 858, 863, 869 թվականներին քաղաքն ավերվել է երկրաշարժերից ու վերակառուցվել, եւ միայն 893-894 թթ. ահեղ երկրաշարժից հետո Դվինը վերջնականապես կործանվեց։ 11-14-րդ դարերում ստորգետնյա տարերքը բազմիցս ցնցել է հազարագմբեթ Անին, իսկ 1319 թվականին՝ հիմնովին ավերել։
Բոլոր երկրաշարժերից ամենասարսափելին 1679 թվականին Երեւանում տեղի ունեցածն է։ Ցնցումի կենտրոնը Գառնիում էր. կործանվեց առաջին դարի հեթանոսական տաճարը, ավերվեցին շրջանի բոլոր շինությունները, խիստ վնասվեցին Գեղարդի, Հավուց թառի, Խոր Վիրապի եկեղեցիները, քանդվեց Երեւանի բերդի պարիսպը։
Մեր օրերում աշխարհում աղետներից տուժող բնակչության քանակի ավելացման գլխավոր պատճառն այնպիսի հիդրոօդերեւութաբանական աղետների թվի աճն է, ինչպիսիք են ջրհեղեղները, փոթորիկները եւ երաշտները։
1991-ից մինչեւ 2000 թվականը յուրաքանչյուր տարի աղետներից զոհվել կամ տուժել է միջին հաշվով 211 միլիոն մարդ, մի թիվ, որը 7 անգամ գերազանցում է զինված բախումներից սպանվածների կամ տուժածների թիվը։
Վերջին տասնամյակում աշխարհում ամեն շաբաթ միայն տարերային աղետներից զոհվել է 1300 մարդ, որոնց 98 տոկոսը թույլ կամ միջին զարգացած երկրների բնակիչ է։

Հայաստանի Հանրապետության տարածքը ենթակա է ավելի քան 20 բնական երեւույթի ազդեցության, որոնց զարգացումն ու բացասական դրսեւորումը տարերային աղետների տեսքով ամեն տարի երկրին պատճառում են 10-12 միլիարդ դրամի հասնող նյութական վնաս, նաեւ հանգեցնում մարդկային զոհերի։
Առավել վտանգավոր են երկրաշարժերը, սողանքները, ջրհեղեղները, ուժեղ, մրրկային քամիները, պտտահողմերը, սելավները, կարկտահարությունները եւ այլն։
Որոշ վտանգավոր բնական երեւույթներ, օրինակ, երկրաշարժերը, սողանքները, պտտահողմերը տեղի են ունենում հանկարծակի եւ արագ՝ առաջացնելով մեծ նյութական կորուստներ ու մարդկային զոհեր։ Իսկ մյուսները, օրինակ, ջրհեղեղները, ջրածածկումները զարգանում են տեւական ժամանակում, մարդկային զոհերի համեմատաբար հազվադեպ են հանգեցնում, սակայն դրանց պատճառած նյութական վնասը հասնում է հսկայական չափերի։

Երկրաշարժ

Երկրաշարժը երկրաֆիզիկական վտանգավոր երեւույթ է։ Այն առաջանում է երկրակեղեւում եւ երկրի առավել խոր շերտերում հանկարծակի տեղաշարժերի ու խզումների կամ հրաբխային ու փլվածքային երեւույթների հետեւանքով, որոնք առաձգական ալիքների տեսքով հաղորդվում են մեծ տարածքների վրա։
Առավել հաճախ երկրաշարժի պատճառ են դառնում չափից ավելի ներքին լարվածությունների երեւան գալն ու քայքայված ապարը։ Ապարի առաձգական դեֆորմացիաների (ձեւախախտումների) ժամանակ կուտակված պոտենցիալ էներգիան, քայքայման (խզվածքի) դեպքում վերածվում է կինետիկ էներգիայի՝ գրունտում (բնահողում) առաջացնելով սեյսմիկ ալիքներ։
Երկրաշարժի ծագման օջախը (սովորաբար երկրի մակերեսից որոշ խորության վրա), որտեղից սկսվում են  սկզբնական ցնցումները` կոչվում է հիպոկենտրոն (ներքնակենտրոն)։ Իսկ երկրի մակերեսի այն կետը, որը գտնվում է երկրաշարժի օջախի կենտրոնի վրա` անվանվում է երկրաշարժի էպիկենտրոն (վերնակենտրոն)։
Ավելի հաճախ երկրաշարժի օջախները գտնվում են մոտ 60 կմ խորության վրա, իսկ երբեմն էլ՝ մինչեւ 700 կմ։
Երկրաշարժի էներգիայի ինտենսիվությունը երկրի մակերեսին գնահատվում է 12-բալանոց սանդղակով։
Կախված օջախի մասշտաբից ու հզորությունից՝ երկրաշարժը դասակարգում են ըստ մագնիտուդի սանդղակի։
M-ը՝ երկրաշարժի մագնիտուդը, չափողականություն չունեցող մեծություն է եւ բնութագրում է հարուցած տատանումների ընդհանուր էներգիան, որը գտնվում է 0,0-ից մինչեւ 9,0 սահմաններում։
Երկրի մակերեսի ցնցումներն ու տատանումները հանգեցնում են երկրորդական գործոնների առաջացման, գրունտում լայն ճեղքերի եւ տեղաշարժերի, երկրի մակերեսի իջեցումների (նստումների) եւ թեքումների, սողանքների, ձնահյուսերի, ցեխահոսքերի, ցունամիների, պատվարների ու պաշտպանական ամբարտակների ավերման ժամանակ ջրհեղեղների, ինչպես նաեւ հրդեհների։ Հաճախ երկրաշարժերն առաջացնում են հրաբուխների ժայթքումներ։
Երկրաշարժերի ժամանակ սեյսմիկ վտանգը որոշվում է ինչպես գրունտի (բնահողի) ինտենսիվ տատանումներով, այնպես էլ երկրորդական գործոններով։
Երկրաշարժերի դեպքում մարդու համար անմիջական վտանգ են ներկայացնում շենքերի մասնակի կամ լրիվ ավերվելը, հարկամիջյան ծածկերի ու պատերի փլվելը, պատուհանների եւ ցուցափեղկերի կոտրված ապակիները, վատ ամրացված կահույքի շրջվելն ու տապալվելը, ինչպես նաեւ երկրորդական գործոնները՝  վառարանների, գազատարների եւ մալուխային (կաբելային) գծերի ավերումից ծագող հրդեհները, ուժեղ  ներգործող թունավոր նյութերի տարածումը, խուճապի հետեւանքով մարդկանց  անվերահսկելի գործողությունները եւ այլն։



Դեռ հարյուրամյակներ առաջ մարդիկ փորձել են որոշել երկրաշարժերի ուժը՝ ելնելով դրանց պատճառած  վնասներից։ Եթե մի երկրաշարժ ավերել է ավելի շատ շենք, քան մյուսը, ապա այն համարվել է ավելի ուժգին։
Թեեւ նման մոտեցումը թվում է տրամաբանական, սակայն այն չի կարող համարվել բացարձակ ճիշտ։
Ավերածությունների չափերը կախված են ոչ միայն երկրաշարժի ուժից, այլեւ շինությունների որակից եւ դրանց հիմնատակի ապարների հատկությունից։ Բացի դրանից, որքան էլ առաջին հայացքից տարօրինակ թվա, հզոր  երկրաշարժը կարող է ավելի քիչ վնաս պատճառել, քան թույլը։ Այս «հանելուկը» բացատրելու համար հիշենք, որ  տատանումների մեծությունը մակերեսի վրա կախված է երկու գործոնից՝ հիպոկենտրոնից ճառագայթվող  էներգիայի քանակից եւ երկրաշարժի օջախի խորությունից։ Կարող է լինել այնպես, որ ճառագայթվող էներգիայի  քանակը լինի շատ, բայց այն անջատվի մեծ խորությունում, այսինքն՝ օջախը խոր լինի։ Այս դեպքում սեյսմիկ ալիքները, մինչեւ երկրի մակերես հասնելը, զգալիորեն մարում են, թուլանում, ցնցումներն էլ, բնականաբար,  լինում են թույլ։ Մի այլ երկրաշարժի դեպքում կարող է անջատվել ավելի քիչ էներգիա, բայց փոքր  որություններում։ Սեյսմիկ ալիքներն այդ դեպքում քիչ թուլանալով կհասնեն երկրի մակերես եւ, հետեւաբար, առաջացնեն ուժեղ ցնցումներ։
Ուստի երկրաշարժերի ուժի հարցում շփոթությունից խուսափելու համար հարկավոր է հստակ գիտենալ, որ երկրի մակերեսին տեղի ունեցող ցնցումների ուժգնությունը կախված է ոչ միայն օջախում անջատված էներգիայի անակից, այլեւ օջախի խորությունից եւ վերը նշված այլ հանգամանքներից։
Անջատված սեյսմիկ էներգիայի մեծությունը սեյսմոլոգները գնահատում են մագնիտուդով։ «Մագնիտուդ» հասկացությունը 1935 թ. գործածության մեջ դրեց Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական իստիտուտի պրոֆեսոր  Չարլզ Ռիխտերը։ Նա էլ մշակեց երկրաշարժերի մագնիտուդների սանդղակ, որն այժմ կրում է «Ռիխտերի  սանդղակ» անունը։ Այդ սանդղակի ամենաբարձր աստիճանը համապատասխանում է 9 մագնիտուդի, որի էներգիայի մեծությունը կարելի է համեմատել ջրածնային ռումբի պայթյունից անջատված էներգիայի հետ։
Այլ բան է երկրաշարժի ուժգնությունը, որը որոշվում է շինություններում՝ ցնցումների հետեւաքնով առաջացած  վնասվածքների եւ ավերածությունների աստիճանով։ Ամենաուժեղ ցնցումները, բնականաբար, տեղի կունենան էպիկենտրոնում եւ նրա մոտակա տարածքում։ Ինչքան հեռու է տեղանքը էպիկենտրոնից, այնքան փոքր է այնտեղ երկրաշարժի ուժգնությունը։ Ի տարբերություն մագնիտուդի, ուժգնությունը անմիջականորեն չափվող մեծություն չէ։ Այն որոշելու համար հարկավոր է ուսումնասիրել վնասված տեղանքը, բնակավայրերը, տեսնել, թե  ցնցումների հետեւանքով ինչ վնասվածքներ են ստացել շենքերը, շինությունները եւ տեղանքի ռելիեֆը։
Երկրաշարժի ուժգնության որակական գնահատման համար մշակված է 12 բալանոց սանդղակ (MSK-64), որի  պարզեցված տարբերակը բերվում է ստորեւ։

1բալ - Մարդիկ այն չեն զգում. գրանցվում է միայն սեյսմոգրաֆների կողմից։

2 բալ - Զգում են շատ քչերը, եթե նրանք գտնվում են բարձրահարկ շենքերում, հանգիստ վիճակում։

3 բալ - Զգում են նրանք, ովքեր գտնվում են շինություններում, հատկապես վերին հարկերում։ Դրսում  գտնվողների մեծամասնության կողմից այն որպես երկրաշարժ չի ընկալվում։ Նկատվում է վիբրացիա եւ առարկաների թույլ ճոճում։

4 բալ - Շենքի ներսում զգում են գրեթե բոլորը, դրսում՝ քչերը։ Գիշերը ոմանք արթնանում են, ամանեղենը զրնգում է։ Լսվում է պատուհանների եւ դռների դռռոց։ Կահույքը ցնցվում է, կախված առարկաները նկատելիորեն ճոճվում են։

5 բալ - Զգում են բոլորը, շենքերը ցնցվում են ամբողջությամբ։ Գիշերը շատերն արթնանում են, ամանեղենի մի մասը եւ պատուհանների ապակիները կոտրվում են, պատերի ծեփի մեջ տեղ-տեղ ճաքեր են առաջանում։ Կախված առարկաներն ուժեղ ճոճվում են։

6 բալ - Զգում են բոլորը, ինչպես շենքի ներսում, այնպես էլ դրսում։ Շատերը վախից դուրս են վազում։ Չամրացված կահույքը տեղաշարժվում է։ Որոշ տեղերում պատերի ծեփը թափվում է։ Ծխնելույզները թեքվում են։  Ավերածությունը քիչ է։

7 բալ - Հատուկ նախագծով կառուցված շենքերում վնասվածքները քիչ են, տիպային լավ կառույցներում՝  թույլից-չափավոր, վատ նախագծված կամ վատ կառուցված շինություններում՝ զգալի։ Շենքերի ծխնելույզները  շարքից դուրս են գալիս։

8 բալ - Հատուկ նախագծով կառուցված շենքերում վնասվածքները թեթեւակի են, տիպայինում՝ նշանակալի,  վատ կառույցներում տեղի են ունենում ավերածություններ։ Թեքվում եւ ընկնում են վառարանային եւ գործարանային ծխնելույզները, սյուները եւ հուշարձանները։ Հորատանցքերում եւ ջրհորներում փոխվում է ջրի  մակարդակը։ Երկրի մակերեսի վրա երբեմն առաջանում են ճեղքեր։

9 բալ - Հատուկ նախագծով կառուցված շենքերում վնասվածքները լուրջ են, մյուսներում նկատվում են  զանգվածային փլուզումներ։ Երկրի մակերեսին առաջանում են բազմաթիվ ճեղքեր։

10 բալ - Երկրի մակերեսին առաջացած ճեղքերի լայնությունը հասնում է մինչեւ 1 մետրի։ Ավերվում է նույնիսկ  լավ կառուցված փայտե եւ քարե տների մեծամասնությունը։ Ծռվում են երկաթգծի ռելսերը։ Գետերի ափերի եւ  սարալանջերի հողն սկսում է սահել։

11 բալ - Կանգուն են մնում միայն շատ քիչ երկաթբետոնե կառույցներ, փլվում են կամուրջները։ Երկրի  մակերեսին առաջանում են բազմաթիվ ճեղքեր։ Փլուզումները համատարած են։

12 բալ - Հիմնահատակ կործանում։ Երկրի մակերեսին առաջանում են լայն եւ երկար ճեղքեր։ Գետերը փոխում են  հուները։ Փլուզվում են լեռները, լանջերի վրա առաջանում են բազմաթիվ սողանքներ, որոնց հետեւանքով երբեմն առաջանում են արհեստական լճեր։

Այսպիսով, յուրաքանչյուր երկրաշարժի հզորության համար գոյություն ունի ընդամենը մեկ մագնիտուդ, սակայն այդ նույն մագնիտուդի երկրաշարժը կարող է երկրի մակերեսի վրա  առաջ բերել տարբեր ուժգնության  ցնցումներ, ամենաուժեղից (էպիկենտրոնի տարածքում) մինչեւ ամենաթույլը՝ էպիկենտրոնից մեծ հեռավորության  վրա։
Հետեւաբար երկրաշարժի ուժգնությունը երկրի մակերեսի տվյալ շրջանում հիմնականում կախված է  մագնիտուդից, այսինքն՝ անջատված էներգիայի մեծությունից, օջախի խորությունից եւ էպիկենտրոնից նրա  ունեցած հեռավորությունից։


Երկրաշարժի տեղեկացման կարգը

1988 թ. Սպիտակի (Հայաստանի Հանրապետություն) երկրաշարժի վերաբերյալ

Ստուգիր ինքդ քեզ

 

Բնակչության գործելակերպը եւ վարքը երկրաշարժից առաջ